niecodziennik literacki

Przestrzeń, samotność, oddalenie, cierpienie, kara, zsyłka, nadzieja, siła, niespełnienie, tajemnica, mrozy - takie słowa są podawane jako skojarzenia z Syberią.

"Pod wieczór wiatr ustaje i wkraczamy w złotą próżnię. Oto pierwotna Syberia - ulotna, nieskończona - która czaiła się w tyle głowy dawnych podróżników jak geograficzny nieświadomy umysł. Jej pozorna pustka była w istocie niezapisaną tablicą. Syberia przez wieki kojarzyła się z plotką i legendą, ewokowała idee, wzbudzała lęk. Nawet jej nazwa - tajemnicze połączenie mongolskiego siber ("piękny", "czysty") i tatarskiego sibir ("śpiąca kraina") - sugerowała coś pośredniego między dziewictwem a oczekiwaniem."¹ Zapisuje w ramach refleksji podróży statkiem trójpokładowym po Jeniseju.

Podróż u bram XXI wieku wyznaczają: Jekaterynburg, Pokrowskoje, Tobolsk, Omsk, Nowosybirsk, Akademgorodok na początku trasy, by doprowadzić reportera do Magadanu na końcu trasy. Po drodze czytelnik wprowadzany jest w zmieniający się krajobraz podany słowami wyważonymi oddającymi osobistą impresję od twardego zarysu miejsca, poprzez skupienie się na paru detalach  do poświaty koloru i kształtu. Bywa, że odnajdujemy w nich poetyckie uchylenie drzwi wywołujące jakąś skrytą tęsknotę, niesprecyzowane marzenie, zachwyt oka, chłód czasu i ciepło uczuć. Dawkowane opisy łączą się z obserwacjami zmian, które, jak mówią rozmówcy, dokonały się w ostatnich latach po zmianie ustrojowej. To obraz upadku, zaniedbań, zaniechań, brak jasnej wizji przyszłości. Nędzne domy, szpitale, zaniedbana infrastruktura, która była dumą i taką miała pozostać. Obok tego występuje dociekanie obecnego poziomu życia potomków syberyjskich plemion, gromadzenia śladów własnej kultury.

Thubron nie pisze laurki Syberii, gdyż przeważają spostrzeżenia krytyczne, nie spotyka idealnych ludzi z folderów, bo przeważają drobni cwaniacy i kombinatorzy, nawet ludzie naiwni, a tylko nieliczni są tymi, z którymi może porozmawiać na poważniejsze tematy, wśród nich są też i tacy o zacięciu filozofów, moralistów. Jednak każdego napotkanego człowieka traktuje poważnie i z szacunkiem. W czasie podróży skupia nie tylko chwilową uwagę na człowieku przypadkowym, ale dąży też do poznania eksperta w jakichś sprawach dotyczących nauki, przemysłu lub kultury.

Czas teraźniejszy Syberii łączy się w kolejnych zapisach z historią i to nie tylko tą zapisaną tragicznymi wydarzeniami w Jekaterynburgu w 1918 roku, lecz i zdobywaniem nowych terytoriów przez carów, badań Syberii przez wykształconych zesłańców, w tym tych po powstaniu styczniowym, aż po poszukiwania i hipotezy dotyczące najstarszych śladów osadnictwa człowieka. Podróżując, nie można ominąć tragedii gułagów. Była więźniarka mówi, że to były łzy i uśmiech, ból, nieludzki wysiłek i nadzieja.

Zastanawiające obserwacje dotyczą trwałości tradycji religijnej, która niszczona skutecznie, tak się wydawało z zewnątrz, wróciła. Parę spotkań rzuca światło na potrzeby ducha, a może i przywództwo, jak nie partyjne to religijne. W końcu Syberia to kraina wielu religii: buddyzmu, judaizmu, prawosławia, lecz i najstarszych praktyk religijnych. Bóg został pogrzebany na lata, ale i zmartwychwstał.

Czytelnik styka się z ogromem faktów, opinii, wrażeń przekazywanych przez autora, lecz i przez spotkanych ludzi w mieście, jakiejś wioseczce, w trasie. To kolejna pozycja o tym zastanawiającym rejonie globu. "Zrodził się z optymizmu i niezgody."² ten rosyjski Dziki Wschód i ciągle czeka na swoją szansę prowadzącą ku dobru ludzkości.

Szkoda, że zabrakło zdjęć, które dopełniłyby relację słowną. Za to jest mapa, która daje wyobrażenie ogromnego przedsięwzięcia reporterskiego nagrodzonego w 2010 roku Nagrodą im Nicolasa Bouviera, również mistrza reportażu.
______________________

Colin Thubron, Po Syberii / In Siberia, przeł. Dorota Kozińska, wyd.I,s.380, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2011.
¹ Tamże, s. 159.

² Tamże, s. 32.