niecodziennik literacki

Trochę lepiej lub trochę gorzej,
ale nie o to chodzi,
jak co komu wychodzi
Czasami człowiek musi,
inaczej się udusi (...)

Słowa piosenki są oceną przeczytanych książek pod względem umiejętności pisarskich i poruszonego problemu - a więc jest to zarówno ocena negatywna, ale i pozytywna. Dlaczego przeczytałam aż dwie książki, skoro wiedziałam od pierwszego rozdziału, że nie są dobrze napisane? Dwie powieści są według autorki beletryzowanym świadectwem czasów, ale też doskonale wpisują się w coraz częściej pojawiający się nurt dyskusji o powojennych winach Polaków wobec autochtonów ze Śląska, Warmii i Mazur, Kaszub, stały się też dla wielu współczesnych potomków pokolenia powojennego lub tych, którzy pamiętają realia nie tylko powojenne, lecz też i te sięgające lat sześćdziesiątych, świadectwem prawdy i utrwalania poczucia krzywdy. Obecne zażarte dyskusje wśród dotyczących przyjęcia uchwały radnych (w tym tych z Mniejszości Niemieckiej) sejmiku opolskiego o Tragedii Górnośląskiej są kontynuacją faktów zawartych w pierwszym tomie. Autorka cieszy się dużą popularnością wśród śląskich czytelników, gdyż książki, o których piszę, są zaczytywane, a na spotkania autorskie przychodzi sporo osób. Na ostatni temat nie mogę nic konkretnego napisać, gdyż nie byłam, słyszałam jednak, iż uczestnicy podają przykłady represji doznanych przez ich własne rodziny.

Pewien premier oddzielił grubą kreską przeszłość komunistyczną i tę, która nastąpiła. Okazuje się, że nie tylko w historii ustrojowej nie może być grubej kreski, lecz i w historii II wojny światowej oraz jej konsekwencji, bo rozdziały zdawałoby się zamknięte i jednoznacznie ocenione otwierają się na nowo w czasach, gdy jest coraz mniej świadomych, bezpośrednich światków wydarzeń, a historię zna się z opowiadań. Nawet młode osoby są w stanie iść na barykady w imię swojej prawdy historycznej, mimo że każda ma przyczynę i skutek.

Hanyska to historia sympatycznej Marii Brunn (Brun po przymusowym spolszczeniu nazwiska) i jej rodziny z końca wojny i pierwszych lat powojennych, natomiast kontynuacja, czyli Dzieci hanyski, doprowadza wydarzenia do roku 1960. Pierwszy tom porusza takie tematy jak ucieczka przed Armią Czerwoną Niemców i młodych kobiet, które część rodziny zostawiają na ojcowiźnie, represje wobec pozostałej wiejskiej ludności przez żołnierzy polskich i rosyjskich, wysyłanie do obozów, w głąb Rosji, zabór mienia, wysiedlanie, osadzanie ludności napływowej, szarbrowanie - krótko mówiąc bezprawie. Mamy też krótki fragment pobytu w głębi Niemiec jako efekt tzw. flichtówki. W kolejnym tomie dochodzi jeszcze sprawa braku pozwolenia na wyjazd do RFN na stałe, działania UB, poniżanie dzieci w szkołach, nieszczęście polonizacji, konflikt niemiecko/śląski a chaziajski (tak przezywa się tych, którzy przybili na Ziemie Zachodnie) na wielu płaszczyznach życia. Jak pisałam, ważne to tematy, lecz tu ukazane zostały z jednego, uprzedzonego punktu widzenia, mimo podejmowanych prób równoważenie negatywnego obrazu nowych mieszkańców poprzez wzmianki o represjach w stosunku do niektórych Polaków, nawet życzliwe ukazanie postawy lekarza, który pomógł bohaterce książki, a potem nielegalnie przekroczył granicę. Niemcy są gospodarni i nieszczęśliwi, a przybysze brudni, zapijaczeni, którzy uważają, że wszystko im się należy i cudze biorą jak swoje. Obraz tzw. ziem odzyskanych ukazany jest z perspektywy wsi, a właściwie jednej rodziny, bo i wieś autochtonów nie jest zbyt widoczna. 

Teraz wypadałoby przejść do negatywnych stron książek, które uwarunkowane są nikłymi umiejętnościami pisarskimi. Z przedstawionej historii można by stworzyć całkiem ciekawą sagę rodzinną, gdyby Leonia rozwinęła perspektywę historyczną i nie pisała naiwnie, że Hitlera nikt nie popierał i nikt o żadnych zbrodniach nie słyszał (Paul dawniej przecież kiedyś pracował w Hamburgu, więc musiał być osobą obeznaną w pewnych zawiłościach polityki, a potem służył w Wehrmachcie, był na froncie, przywiózł do domu jakiś zakrwawiony plecak, którym Maria się brzydziła, jej ojciec Johan Gruss też nie jest naiwniakiem politycznym). Wieś i jej postawy powinny być rozbudowane, autorka szybko nudzi się sąsiadami Brunów i niektóre osoby wykorzystuje instrumentalnie. Zbyt dużo nieszczęść chciała przypisać jednej rodzinie, co w końcu zaczyna śmieszyć. W czasie wojennej ucieczki Marią interesuje się amerykański oficer, który potem okazuje się być ojcem jej dziecka, nawet przybywa do Polski (jako szpieg?, a może dla Marii?), jest przesłuchiwany przez UB (Maria mogłaby mieć duże kłopoty), następnie, pracując w Berlinie Zachodnim, śledzi listy przybyłych z Polski w ramach pozwoleń na wyjazdy, bardzo interesuje się synem, a po uzyskanym wreszcie przez Brunnów zezwoleniu na wyjazd nawet chce się żenić z Marią. Inny temat to zawziętość pewnego oficera z UB (w latach późniejszych z biura paszportowego), który swoją karierę widzi tylko w Opolu, by mścić się na Marii. Dziwnym trafem jego syn zakochuje się w córce naszej bohaterki. Żadna rodzina na tę miłość (albo i młodzieńcze zadurzenie) nie może sobie pozwolić. Później okazuje się, iż młody mężczyzna widzi swoją przyszłość w Bogu (klasztor? seminarium?). Nie dość jeszcze nieszczęść.  Kto zostaje zastrzelony w czasie nielegalnego przekraczania terenu między obu Berlinami? Paul Brunn. To były przykłady braku panowania nad losami postaci, zbyt wyizolowanych, z których uczyniła symbole. Inna sprawą jest kreowanie narratora - autorka wybrała wszechwiedzącego, a to jeszcze bardziej uwydatnia jednostronność ukazania problemów. Maria, która nie kupiła w Opolu śledzi i została źle potraktowana przez polską sprzedawczynię, bo pochlapana wodą śledziową, jedzie w pociągu i się wstydzi, że śmierdzi. Gdy wysiada z pociągu, narrator jeszcze w nim zostaje, by zapisać, że Polki komentują: "- Śmierdzą brudasy, a nas chcieli porządku uczyć - powiedziała oburzona, a dwie inne to potwierdziły i narzekały na hanysów. /- Ja bym ich wszystkich zamknęła i do roboty zagoniła. Niech odbudują nasze miasta." Tak to rozmawiały polskie damy, a więc nie osoby pokroju brudnej i szczerbatej Apolonii, która na pewien czas zajęła dom Brunów. W latach późniejszych rodzina bliższa i dalsza  robi karierę w RFN, na Śląsku zostaje tylko jedna Eryka, która wyszła za mąż za chaziaja, kolegę z tej samej wsi, który ukończył studia.

Dwie niewielki książki ukazują nie tylko konflikt, który zaczął się zaraz po wojnie za sprawą decyzji polityków tzw. wielkich mocarstw, a konsekwencje przeniosły się na życie codzienne zrodzone w bezprawiu, oszustwie, braku przygotowania ludności miejscowej i napływowej do wspólnego życia, ale też  życie obok siebie, powielanie stereotypów i szukanie winnych, niemal ważenie nieszczęść, by sprawdzić, kto więcej wycierpiał. Mówi się, ale się nie słucha. Ważniejsza jest polityka i propaganda a nie człowiek. Dodam jeszcze, iż powieści ukazują problemy szczególnie z punktu widzenia autochtonów Śląska Opolskiego, który rozwijał się jednak inaczej niż Górny Śląsk.

______________________

Tytuł jest drobnym przekształceniem słów piosenki śpiewanej przez Jerzego Stuhra - wyraz śpiewać został zastąpiony słowem pisać.

Leonia, Hanyska, wyd. I, s. 196, Wydawnictwo My Book, Szczecin 2006.

Helena Buchner (Leonia), Dzieci hanyski, wyd. I, s. 230, Wydawnictwo My Book, Szczecin 2008.