niecodziennik literacki

Kolejna książka należąca do literatury faktu o Turcji różni się od dotychczas przeczytanych, ponieważ autorką jest kobieta deklarująca się jako Niemka, Europejka, "ale przez to wcale nie mniej" Turczynka. W innym miejscu zastanawia się: "Jestem Turczynką z niemieckim paszportem czy Niemką pochodzenia tureckiego?" To nie tylko jej pytania, ale każdego, kto żyje w obcym państwie, zachowując więź, mając świadomość korzeni rodu w innym miejscu, innym kraju. Zatem ojczyzna (Gdzie jest? Gdzie jej szukać?) jest nieustannym poszukiwaniem i przychylaniem się do odkrycia, że jest nią rodzina, bliscy ludzie, gdziekolwiek się znajdują. Nasz świat, nasze czasy uczyniły ludzi mobilnymi - opuszczają swoje wsie, regiony, próbują zakorzenić się w nowym miejscu, czasem szukają swego życiowego azylu wielokrotnie. Zabierają ze sobą kruche wspomnienia, swoją tradycję, wiarę. I co dalej? W tekstach Nekli Kelek odnajduje się obrazki z życia Turków w Niemczech - są dosyć krytyczne wobec tych, którzy nie chcą się zasymilować, oraz polityki rządzącej obecnie w Turcji partii AKP i jej przywódcy Erdogana, który wręcz nawołuje, by Turcy, obywatele Niemiec, byli przede wszystkim wierni swej "tureckości" i wyznaniu. Jednak nie ta sprawa jest w centrum jej uwagi.

Necla Kelek wyruszyła w podróż do Turcji, by utwierdzić siebie i czytelników w przekonaniu, że Turcja nie może być przyjęta do Unii Europejskiej, a dowody odnajduje na prowincji Anatolii, w Ankarze i Stambule. Okazuje się, że właściwie może przedstawić tylko własną rodzinę, do innych ma wstęp zamknięty i obserwuje je tylko poprzez znajomość struktury, tradycji, mentalności oraz rozmowy z tymi, którzy chcą mówić o swoich problemach wynikających z rodzinnych konfliktów. Rodzina stoi na straży moralności, egzekwowania praw, podziału zarobków, planowania przyszłości. Najważniejsze jest pojęcie honoru, którego się nie zyskuje poprzez chwalebne czyny, godną postawę, lecz traci z powodu niestosownego zachowania członka rodziny, którym jest zazwyczaj kobieta. Zadaniem rodziny jest karanie i przywoływanie do porządku czarnej owcy. To właśnie jej struktura niezmienna od wieków, wspierana przez islam, hamuje postęp, utrwala ubezwłasnowolnienie kobiet, gdyż rodzina wie, co jest dla niej najlepsze. Autorka zajmuje stanowisko w sprawie chust, popierając zakaz ich noszenia w miejscach publicznych na terenie krajów, które go wprowadziły. Dla niej wiąże się ona z postępującą islamizacją życia nie tylko w Turcji, ale i poza jej granicami. Co ciekawe, po reformach Atatürka, które jednak zatrzymały się w dziedzinie społecznej, więcej kobiet zdjęło chusty i ubierało się po europejsku niż obecnie, bo młode osoby w dzielnicach z przewagą zwolenników radykalnego islamu są zmuszane do dostosowania się do reszty pod groźbą okaleczenia lub utraty życia. Wadą struktur społecznych jest przede wszystkim dominacja wspólnoty nad jednostką w każdej dziedzinie życia.

Turcja nie jest przygotowana, by wejść do rodziny państw europejskich, gdyż nie rozliczyła się z przeszłością, a jej błędy są wciąż utrwalane. Ma ona na myśli przede wszystkim ludobójstwo Ormian, wygnanie z kraju przedstawicieli innych nacji, w tym Greków. Nietolerancja turecka (a może islamska) dotyka również wyznawców innych wyznań.

Książka będąca zarówno reportażem jak i tekstem publicystycznym zawiera wiele wątków poznawczych, polemicznych, dyskusyjnych. Turcja jest zarówna bliska sercu i dlatego autorka chciałaby się ją ulepszyć, ale i odpycha swoim konserwatyzmem, który jest zaporą demokracji i z tego powodu jej grzechy chce wskazać opinii publicznej. Czy Turcja jest między Wschodem a Zachodem, czy już wybrała swoją opcję rozwoju?

Słodko-gorzka ojczyzna to jedna z tych książek, które trzeba samemu przeczytać, by współuczestniczyć w analizie głębszej lub płytszej, ale zawsze subiektywnej argumentacji poprzez podawane fakty i spostrzeżenia. Naprawdę wchodzi się w świat wielowarstwowy, hermetyczny, niezrozumiały dla europejskiego czytelnika. Gdy ktoś powie, że od ręki wszystko można zmienić przepisami zabraniającymi lub akceptującymi inność, to znaczy, że niczego nie rozumie.

______________________

Necla Kelek, Słodko-gorzka ojczyzna. Raport z serca Turcji / Bericht aus dem Inneren der Türkei, przeł. Elżbieta Kalinowska, wyd. I, s. 280, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2011.